Thông Tin Mới Về Sapphire Được Khai Thác Ở Sri Lanka (Bản tin tháng 03/2013)

Vào khoảng tháng 3 đến tháng 4 năm 2011, tác giả có đến thăm một vài mỏ khoáng sapphire ở Sri Lanka để thu thập tin tức và tìm kiếm mẫu cho bộ sưu tập mẫu tham khảo của GIA. Hỗ trợ trong chuyến hành trình này gồm các chuyên viên đặc biệt của GIA tại Bangkok (Andrea Heather Go người Canada và Afsaneh Tazari từ Iran), David Goubert từ Switzerland và Jeremy Brian và Jonathan Muyal từ Pháp. Công việc của nhóm được thuận lợi hơn nhờ sự giúp sức của các thành viên ICA như Armil Samon (Sapphire Cutters Ltd., Colombo) và Gamini Zoysa (Institute of Gemmological Sciences, Colombo).

Hình 1: Có nhiều mỏ cơ giới đang hoạt động ở Sri Lanka, trong hình là quan cảnh tại khu mỏ Kuruwita gần Ratnapura. Ảnh chụp bởi V. Pardieu.

Khu vực xung quanh vùng Ratnapura tiếp tục là khu vực có hoạt động khai thác đá quý nhộn nhịp nhất. Có 14 tổ hợp máy cơ khí hóa đang hoạt động tại khu vực này (hình 1), tăng khá nhiều so với năm 2005 chỉ có một khu mỏ là có sử dụng máy móc. Hầu hết máy móc sử dụng vòi rồng nước và máy bom hút cuội sỏi trong các hố và một số nơi thì sử dụng máy xúc để xúc các cuội sỏi chứa đá quý (tiếng địa phương gọi là illam) đến các máy sàng và rửa để tuyển quặng. Nhóm nghiên cứu còn chứng kiến việc khai thác mỏ khoáng một cách truyền thống trên các ruộng lúa và các con sông, cũng như việc khai khoáng ở các sườn đồi, nơi mà các lớp đất đá chứa đá quý nằm sát bề mặt (hình 2). Khu vực này khai thác chủ yếu là loại sapphire xanh (với đặc trưng là các đới màu vàng), vàng, hồng và geuda sapphire – một dạng sapphire bán trong suốt và có nhiều bao thể dạng mây dày đặc (hình 3). Việc khai thác và buôn bán đá quý quanh vùng Ratnapura được quản lý rất tốt. Hầu hết các giấy phép cho hoạt động khai khoáng và kinh doanh đá quý đều được bán thông qua hệ thống đấu giá. Khu vực này còn hình thành nhiều chợ mua bán đá quý rất nhộn nhịp, ngoài ra còn có các trung tâm cắt mài và xử lý đá. Phương pháp xử lý hiện hành là kết hợp cả phương pháp xử lý nhiệt truyền thống và hiện đại.

Hình 2: Khai thác thủ công tại các sườn đồi ở Sri Lanka, chỉ cần đào lớp đất mỏng là có thể tìm thấy tầng đá chứa đá quý, trong hình là khu vực gần Balangoda, khoảng 35 km về phía đông Ratnapura. Ảnh chụp bởi V. Pardieu.

Khu vực có hoạt động khai khoáng nhộn nhịp thứ hai nằm gần Elahera (chủ yếu là ở quận Matale). Nhóm nghiên cứu thấy trong một khu vực rộng lớn có 9 tổ hợp máy cơ khí được đặt rải rác khắp nơi. Hoạt động khai khoáng tại đây đã phần nào bị hạn chế do mùa mưa đến sớm và có thông tin là sẽ có khoảng 20 – 30 máy xúc được đưa vào sử dụng tại khu vực này sau khi mùa vụ nông nghiệp kết thúc. Bên cạnh đó người ta còn dự đoán rằng sẽ có hàng trăm mỏ khai khoáng theo kiểu truyền thống với quy mô nhỏ được hình thành. Thật không may là một dự án đập thủy điện sẽ được xây dựng gần Elahera, điều này có thể dẫn đến việc gây ngập lụt nhiều vùng tiềm năng có triển vọng là giàu khoáng sapphire và làm tăng mối quan ngại cho các thợ mỏ. Khu vực này thì khô hơn ở Ratnapura và các hạt đá quý thô thì có màu không đậm bằng ở Ratnapura. Những người thợ mỏ thường đào khai thác khoáng trong suốt mùa khô và cất giữ các lô cuội sỏi chứa khoáng này vào kho và đợi đến mùa mưa sẽ đem ra đãi và rửa sạch. Việc sàng lọc này sẽ thu được sapphire, ruby, garnet, tourmaline, zircon, chrysoberyl và nhiều loại khoáng quý khác nữa. Sapphire chủ yếu có màu xanh, loại geuda và vàng; màu hồng thì thu được ít nhất. Sapphire xanh vùng này có thể có những viên cực kỳ đẹp và thường đều màu hơn sapphire được khai thác quanh vùng Ratnapura. Ruby vùng này (rất hiếm) thì thường hơi hồng và có vài đới màu xanh.

Điểm dừng chân tiếp theo của đoàn là ở phía nam cao nguyên Hasalaka. Hoạt động khai khoáng tại khu vực này khá trầm lắng do thời điểm này là mùa thu hoạch lúa; chứ theo thông tin mà nhóm nghiên cứu ghi nhận được là gần đây có đến khoảng 3.000 người tham gia vào việc khai khoáng tại khu vực này. Sapphire vùng này có màu vàng, kiểu ottu (mặt ngoài có màu xanh trong lõi không màu hoặc phớt vàng) và loại geuda; hầu hết có dạng tinh thể đẹp.

Hình 3: Các viên sapphire được tìm thấy ở gần Niwitigala thuộc khu vực Ratnapura. Ảnh chụp bởi V. Pardieu.

Xa hơn về phía đông nam, nhóm nghiên cứu đã đến thăm mỏ đá quý rộng lớn có sử dụng nhiều thiết bị cơ giới nằm gần Bibile. Tại đây nhiều máy xúc được dùng để khai thác chủ yếu loại sapphire geuda và sapphire vàng. Mỏ này hoạt động cách nay khoảng 1 năm và có chất lượng tương tự như các hầm mỏ lớn khác quanh khu vực Ratnapura.

Đi tiếp về phía nam, nhóm nghiên cứu ghi nhận thấy có vài hoạt động cơ giới khai thác khoáng trên các cánh đồng lúa nằm ở phía bắc của Passara. Vùng này khai thác được chủ yếu là loại sapphire vàng, geuda, hồng, padparadscha và một ít sapphire xanh; hầu hết đều có dạng tinh thể hoàn chỉnh. Xa hơn nữa về phía nam đến vùng biển, nhóm nghiên cứu cũng có ghế thăm các khu mỏ như Okkampitiya và Kataragama. Hoạt động khai khoáng tại khu vực này hiện tại là rất ít do bấy giờ là mùa mưa gió dữ dội nhưng nhóm nghiên cứu vẫn thấy còn nhiều vết tích của việc khai khoáng rải rác khắp nơi. (Công Ty TNHH Giám Định Rồng Vàng – SJC lược dịch theo Vincent Pardieu trong Gem News International, quyển G&G Fall 2011)