Topaz Có Màu Nâu Không Bền (Bản tin tháng 12/2009)

Khoảng đầu năm 2007, có một nguồn hàng topaz màu nâu phớt cam, phớt đỏ đến phớt hồng từ chợ đá quý Chanthaburi, Thái Lan (xem trong “Topaz alert” của G. Roskin, JCK, Vol. 178, No. 9, 2007, trang 60). Một số viên được cho là đến từ Myanmar, số khác thì được xem là hàng từ Brazil. Khoáng vật loại này hiện nay được mua bán khá rộng rãi trên internet. Hai trong số các viên đá topaz loại này được Jeffery Bergman (LGL Co., Bangkok) cung cấp cho phòng giám định GIA chi nhánh Bangkok tiến hành giám định: một mẫu topaz màu nâu phớt cam thì được giữ trong điều kiện tối, còn một mẫu topaz gần như không màu thì được làm nhạt màu từ nâu phớt cam sang hầu như không màu sau khi được chiếu dưới ánh sáng mặt trời trong 1 ngày (hình 1). Các mẫu thu được tại Chanthaburi không cho thấy tính không bền về màu sắc này.

Đến tháng 6 năm 2008 lại có thêm vài mẫu topaz đã làm nhạt màu (chúng được thu mua từ Chanthaburi vào tháng 11 năm 2007) được L. Allen Brown (All That Glitters, Methuen, Massachusetts) mang đến cho GIA nghiên cứu. Quan sát hiệu ứng chiếu sáng trên những khoáng vật trực tiếp mà GIA đã mua được - 4 mẫu topaz mài giác màu nâu phớt cam (nặng 19,18 – 21,29 ct) từ ông Brown và 3 trong số chúng được cưa làm hai; viên thứ 4 được giữ lại như là mẫu để tham khảo. Mỗi một nửa của ba viên đá được giữ trong tối để đối chiếu và những phần còn lại được chiếu trong nhiều môi trường ánh sáng khác nhau: (1) để ở bên cửa sổ dưới ánh sáng ban ngày trong 80 giờ; (2) được chiếu dưới bóng đèn nóng chuẩn 100 watt trong 80 giờ với khoảng cách giữa đèn và đá là 2,5 cm; (3) được chiếu dưới UV sóng dài trong 40 giờ, sử dụng bóng đèn 6 watt với khỏang cách là 2,5 cm. Xem hình 2, ta thấy các mẫu khi bị chiếu dưới ánh sáng ban ngày và ánh sáng nóng đều có sự nhạt màu đáng kể; sự nhạt màu của các mẫu sau đó có thể cũng được tăng lên do nhiệt từ bóng đèn, bởi vì phần lớn topaz màu nâu mất màu ở nhiệt độ trên 200⁰C (theo K. Nassau, Gemstone Enhancement, quyển 2, biên tập bởi Butterworth-Heinemann, Oxford, U.K., 1994, trang 192). Mẫu được chiếu dưới sự chiếu xạ UV làm nhạt màu thậm chí còn mạnh hơn, mặc dù thời gian chiếu sáng ít hơn.

Vài viên topaz màu nâu có thể mất màu khi bị phơi sáng dưới ánh sáng mặt trời (theo M. O’Donoghue, Butterworth-Heinemann, Gems quyển 6, Oxford, UK, 2006, trang 176 – 177). Thêm nữa theo O’Donoghue (2006) đã ghi nhận rằng màu nâu không bền có thể phát triển từ sự bức xạ trong phòng thí nghiệm của topaz không màu. Đến này không có kiểm tra ngọc học nào có thể nhận biết màu nâu của topaz là thiên nhiên hay do chiếu xạ trong phòng thí nghiệm và kiểm tra sự nhạt màu này là cách duy nhất để quyết định sự bền màu của đá. (Theo Garry Du Toit (garry.dut@giathai.edu) và Kamolwan Thirangoon, GIA Laboratory, Bangkok, trong GemNews, G&G, Fall 2009)