Zoisite ở Afghanistan (Bản tin tháng 08/2009)

Khoảng giữa năm 2008, nhà buôn đá Mark Kaufman (Kaufman Enterprises, San Diego) cho GIA mượn vài mẫu đá màu tím nhạt, chúng được rao bán với tên gọi là zoisite ở khu vực thuộc bộ lạc Shinwari, tỉnh Nangarhar, Afghanistan. Trong đó gồm 4 viên đá thô nặng đến 1,1g và một viên hình nệm mài theo kiểu giác cúc biến thể nặng 1,68 ct (hình 1).

Lần đầu tiên ông Kaufman gặp loại đá zoisite này tại một cửa hàng bán đá ở Pháp vào đầu năm 2001. Trong số 1,2 kg đá thô đủ loại chất lượng, ông chỉ lựa ra được 100 g có chất lượng tốt. Vài năm sau (khoảng năm 2006) từ một lô hàng tương tự ông lại mua được 850 g đá nữa, trong đó có khoảng 300 g có thể dùng để mài giác). Cho đến bây giờ ông đã cho mài giác được 4 viên, nặng đến 3,17 ct. Mặc dù ông cũng còn những viên đá dạng thô có thể cắt mài được những viên đá nặng hơn nhưng theo ông thì nếu đem mài thì chúng sẽ có các vết nứt dọc theo mặt giác do nội ứng suất gây ra.

Những đặc tính thu được từ việc kiểm nghiệm trên cả 5 mẫu đá cho ta kết quả: màu sắc: tím phớt nâu rất nhạt với đa sắc từ vàng nhạt, xanh phớt xám đến tím phớt xám; tỷ trọng SG: 3,35 ± 0,02; chiết suất (chỉ đo trên những viên mài giác) RI: a = 1,694, b = 1,695 và g = 1,702; phát huỳnh quang dưới đèn cực tím UV: trơ cả dưới sóng dài và sóng ngắn; dưới kính lọc Chelsea: không phản ứng; thấy được vạch phổ ở vị trí 427 và 452 nm khi xem dưới phổ kế để bàn. Với những đặc tính ấy thì phù hợp với kết luận là đá zoisite (J.E. Arem, Van Nostrand Renhold Co., Color Encyclopedia of Gemstones, kiến thức chung về màu sắc của đá quý, New York, 1987). Mẫu vật này cũng được chứng thực là zoisite khi sử dụng phổ kế Raman, thiết bị này có thể phân biệt giữa zoisite và khoáng có họ rất gần với clinozoisite (khoáng vật màu xám nhạt – trắng – hồng hoặc xanh lá cây; thành phần hóa học là Ca₂Al₃Si₃O₁₂(OH) . Phân tích bằng máy EDXRF cho thấy rằng nguyên tố vi lượng thực sự chiếm ưu thế là Fe, còn lại chiếm một lượng nhỏ các nguyên tố như V, Cr, Zn và Sr.

Một trong những viên đá thô cũng cho thấy rõ hình dạng tinh thể (xem lại hình 1), dạng lăng trụ phẳng, láng với các sọc rất rõ dọc chiều dài tinh thể. Một hướng cát khai có thể thấy rất rõ trong các mẫu đá thô còn lại. Trong tất cả các mẫu vật đều có đặc điểm là có nhiều bao thể hình lăng trụ nằm nhiều hướng khác nhau (hình 2). Các tinh thể này được xác định là actinolite bằng phổ kế Raman. (Theo Donna Beaton và Ren Lu, GemNews, G&G Spring 2009)